Z życia ludu śląskiego XIX -XX w.
Wystawa "Z życia ludu śląskiego XIX -XX w." jest trzecią stałą ekspozycją etnograficzną, ze zrealizowanych w Muzeum Górnośląskim w Bytomiu w latach 1949 - 1989 pierwsza z nich, zatytułowana "Kultura ludowa na Śląsku" czynna od 1947 roku, parokrotnie uzupełniona i modernizowana, prezentowana była pod zmienionym tytułem do lat 50 - tych. Druga, otwarta w 1960 roku, to "Kultura ludu śląskiego w XVIII i XIX w." - "była pierwszą próbą widzenia zjawisk kulturowych wsi śląskiej poprzez pryzmat zbiorów muzealnych". Składało się na nią 750 eksponatów i kilkadziesiąt fotografii. Poddawana kilkakrotnie renowacji, eksponowana była do około 1975 roku.
Aktualna wystawa prezentuje najistotniejsze dziedziny życia społeczności zamieszkałych na wsiach oraz osiedlach przemysłowych różnych subregionów Górnego Śląska poprzez takie wydarzenia rodzinne jak wesele, narodziny i początki dorastania dzieci, a także przeplatające się wzajemnie zgodnie z porami roku zwyczaje doroczne oraz znaczące w kulturze ludu górnośląskiego zajęcia gospodarcze i zawodowe. Dla Górnego Śląska na przełomie XIX i XX w . granicę od północy stanowił dawny powiat kluczborski , na wschodzie Małopolska, na zachodzie obejmował on część Opolszczyzny, po miasto Nysę, a na południu Ziemie Cieszyńską i Bielską.
Teren ten podzielony jest na dwie główne prowincje, ukształtowane w wyniku wielowiekowego procesu oddziaływań kulturowych: południową, zamieszkałą przez ludność tradycyjnie zajmującą się rolnictwem i hodowlą zwierząt oraz północną, uprzemysłowioną. A jeszcze na przełomie XIX i XX w. było to teren wiejski, posiadający niewielki procent ludności miejskiej . W 1871 roku ludność miejska stanowiła tu zaledwie 18,2 % ogółu mieszkańców. Dopiero dynamiczny rozwój przemysłu przekształcił strukturę zawodową i spowodował procesy urbanizacyjne, które zmieniły północną część Górnego Śląska z wiejskiego w miejski. Znaczna cześć ludności wiejskiej, szczególnie ta biedniejsza, przeszła do pracy w przemyśle. Obie jednak grupy, to znaczy zarówno rolników jaki robotników, łączyło poczucie wspólnoty językowej, narodowościowej oraz wspólny zrąb etniczny i kulturowy, a także więzi powinowactwa. Mieszkający w osadach przemysłowych lub miastach robotnicy pielęgnowali i przekazywali z pokolenia na pokolenie tradycje wyniesione ongi ze wsi, szczególnie w zakresie kultury społecznej i duchowej, a zwłaszcza całego zespołu zwyczajów rodzinnych i dorocznych, wierzeń, a nawet sposobu myślenia właściwego społeczności wiejskiej, z której pochodzili. Związki te widoczne były także w niektórych dziedzinach kultury materialnej, co znajdowało wyraz w podobnym wyposażeniu wnętrz mieszkalnych, zarówno u chłopów, jak i robotników.
Charakterystyczne tu było podejmowanie pracy w przemyśle przez właścicieli mniejszych gospodarstw rolnych mieszkających na wsi oraz uprawianie małych działek ziemi i hodowla trzody chlewnej, kóz i drobiu przez robotników, osiadłych w miastach i osadach przemysłowych. Aby ukazać tę specyfikę regionu oraz różnice między kulturą ludową prowincji południowej i północnej niektóre najbardziej charakterystyczne dziedziny kultury ludowej jak: stroje weselne i wyposażenie młodych, podstawowe zajęcia , np. pasterstwo w Beskidzie Śląskim i praca w górnictwie w północnej części Górnego Śląska zdobnictwo strojów czy niektóre zwyczaje ludowe pokazano na przykładzie najbardziej typowych subregionów. Na wystawie pominięto tak ważną dziedzinę kultury ludowej jak budownictwo, wychodząc z założenia, że Górnośląski Park Etnograficzny w Chorzowie ukazuje je w sposób kompleksowy i doskonalszy, niż można by to było zrobić na ekspozycji muzealnej. Na wystawę, zaaranżowaną w specjalnie zabudowanych gablotach i podiach składa się 2045 eksponatów, 152 powiększenia fotografii archiwalnych, pochodzących głównie z lat. 20-tych i 30-tych XX wieku oraz wiele tekstów informacyjnych.
"Z ŻYCIA LUDU ŚLĄSKIEGO XIX -XX W. PRZEWODNIK PO STAŁEJ WYSTAWIE ETNOGRAFICZNEJ"
IRENA BIAŁAS, KRYSTYNA KACZKO I MARIA LIPA-KUCZYŃSKA
Poszczególne stoiska, na wystawie, noszą nazwy :
- Wesele na Górnym Śląsku
- Wesele na Pogórzu Cieszyńskim
- Dziecko
- Zwyczaje wiosenne
- Pierwsze prace wiosenne
- Targi, jarmarki, odpusty
- Polowe i domowe prace jesienne
- Zaduszki
- Stroje jesienno-zimowe
- Andrzejki
- Czas wolny od pracy
- Górnictwo
- Instrumenty muzyczne górniczych orkiestr dętych
- Święta Barbara
- Ludowa rzeźba w drewnie - postacie patronów
- Mikołaje
- Tkactwo i drukowanie tkanin
- Hafty i koronki
- Wigilia w Beskidzie Śląskim
- Kolędnicy
- Ostatni dzień roku
- Ostatki
