Muzeum Górnośląskie w Bytomiu

Dział Sztuki zapoczątkował działalność w oparciu o część odzyskanych zbiorów z Muzeum Śląskiego w Katowicach oraz fragmentarycznych kolekcji bytomskiego Oberschlesisches Landesmuseum. Muzeum w Bytomiu, w tym Dział Sztuki, nawiązując do nazwy i tradycji placówki zniszczonej przez Niemców podczas II wojny światowej, przejmując jej obowiązki i zbiory, stało się kontynuatorem działalności kolekcjonerskiej, naukowej, wydawniczej i popularyzatorskiej Muzeum Śląskiego w Katowicach.

Furgon służący do przewożenia wystaw objazdowych, 1948 (fot. L. Malicki)

Galeria Malarstwa Polskiego została otwarta dla publiczności 15 lipca 1946 r. i od tego momentu przez ponad pól wieku stanowi centralny punkt stałych ekspozycji bytomskiego Muzeum. Stały pokaz najistotniejszej części zbiorów malarstwa polskiego, zmieniany i modernizowany jest w kolejnych edycjach (1946, 1956, 1959, 1980, 1987, 1988, 2002) niezmiennie udostępniany w gmachu głównym Muzeum.
Próbę zorganizowania pierwszej stałej prezentacji malarstwa podjęto w 1946 r.; znalazło się na niej 170 obrazów czołowych twórców XIX-XX wieku i była ona bardziej przeglądem ocalałych zbiorów niż naukowo przygotowaną ekspozycją. Dopiero następna wystawa (układ pierwszych edycji galerii, autorstwa Józefa Matuszczaka, był kontynuacją programu nakreślonego przez dr. Tadeusza Dobrowolskiego), która bez większych zmian przetrwała od 1948 do 1955 r. Obecna, 7. już edycja Galerii Malarstwa Polskiego, otwarta w 2002 r., została zrealizowana w sali o nowoczesnym standardzie ekspozycyjnym na podstawie koncepcji merytorycznej jej kuratora Marka Meschnika.
Główny akcent prac naukowo-badawczych Działu Sztuki położony był na prowadzeniu badań nad zbiorami Działu i wiązał się głównie z pracami katalogowymi i działalnością wystawienniczą. Pracownicy Działu podejmowali również tematy wychodzące poza problematykę muzealną, co wiązało się z wieloletnim brakiem na katowickich uczelniach reprezentacji niektórych dyscyplin naukowych, w tym historii sztuki. Znaczące miejsce zajęły w badaniach studia nad historią muzealnictwa górnośląskiego oraz problematyką muzealną w ogóle. W 1957 r. nawiązano współpracę ze Śląskim Instytutem Naukowym w Katowicach w zakresie opracowywania komunikatów o aktualnych badaniach oraz włączono projekty badawcze działu sztuki do planów wydawniczych Instytutu. Pracownicy Działu Sztuki brali udział w programie badawczym nad architekturą, realizowanym przez Instytut Sztuki Polskiej Akademii Nauk.

Galeria Malarstwa Polskiego, 1950

Dopełnieniem programu badawczego Działu Sztuki są liczne i tematycznie bogate wystawy czasowe, gromadzące obiekty z zakresu malarstwa, grafiki, rzeźby, i różnych dziedzin rzemiosła artystycznego. W ciągu prawie 70. lat pracownicy Działu podejmując się organizacji ponad 200 wystaw udowodnili, że ich ambicją jest realizacja przekształcenia Muzeum w placówkę naukowo-badawczą o szeroko zakrojonym programie upowszechniania najciekawszych zjawisk obecnych w kulturze i sztuce. Wiele wystaw problemowych z tego okresu to duże prezentacje będące efektem podejmowanych przez pracowników merytorycznych Działu prac badawczych, skupiających się na zagadnieniach: śląskiej sztuki cechowej (ekspozycje w latach 1950, 1951, 1980), nowoczesnego malarstwa polskiego, głównie okresu modernizmu i dwudziestolecia międzywojennego (1957, 1961, 1972, 1979, 1980, 1981, 1983), wystawy prezentujące rzemiosło artystyczne i wyroby górnośląskich manufaktur fajansu XVIII-XIX w. (1973, 1979, 2001) oraz grafikę europejską XVI-XX w. (1960, 1965, 1966, 1968, 1976, 1980, 1992).
Z przeglądu dorobku ekspozycyjnego z lat 1946-2010 wynika, że pokazywane były głownie wystawy własne, będące autorskimi realizacjami pracowników Działu Sztuki, lub przygotowywane we współpracy z polskimi oraz zagranicznymi galeriami. Wiele goszczących w Muzeum wystaw sztuki europejskiej były wynikiem ścisłej współpracy z kolegami z zagranicy. Galeria Sztuk Pięknych w Ostrawie prezentowała w Bytomiu sztukę czeską XIX i XX w. (1963, 1980, 1991, 1995), Muzeum Śląskie w Opawie pokazywało swoje kolekcje rzemiosła artystycznego i fotografii (1975, 1979,

Józef Matuszczak, 1974 (fot. J. Hanusek)

1988). W wyniku tej współpracy mieliśmy również możliwość zapoznać się z dwudziestowiecznym rysunkiem niemieckim (1975), malarstwem hiszpańskim (1976, 1978), grafiką węgierską (1983, 1998) i brytyjską (1999), a także wzornictwem duńskim (1977) oraz historią i działalnością Bauhausu (1980). Dominowały monograficzne pokazy ukazujące twórczość działających w XX w. artystów polskich: Krzysztof  M. Bednarski (2009), Jan Bułhak (2007), Tomasz Ciecierski (1996), Bronisław Chromy (1994), Jan Cybis (1974), Leon Dołżycki (1957, 1965),  Stanisław Dróżdż (1995), Edward Dwurnik (1993, 1997), Stefan Gierowski (1998), Ryszard Grzyb (1994), Jan Hrynkowski (1967), Konrad Krzyżanowski (1960), Jarosław Modzelewski (2005), Piotr Potworowski (1959), Bolesław Stawiński (1961), Tomasz Struk (1997), Leon Tarasewicz (1995, 2007), Tomasz Tatarczyk (1994), Włodzimierz J. Zakrzewski (2006) oraz artystów europejskich: Joseph Beuys (2004), Rudolf Fila (1994), Jiři Kolář (1995), Antonio Gonzalez Orozco (1980), Pablo Picasso (1981), Josef Presser (1993), Theophile-Alexandre Steinlen (1978). Prawie zawsze towarzyszyły tym przedsięwzięciom publikacje omawiające twórczość artysty i obejmujące katalog jego dzieł.
Współczesna sztuka polska zawsze występowała w obrębie zainteresowań Działu Sztuki, a z czasem stała się ważną i znaczącą specjalizacją tego działu. Przygotowany autonomicznie w końcu lat 80. XX wieku program merytoryczny stanął u podstaw nowych ram organizacyjnych Galerii Sztuki Współczesnej Muzeum Górnośląskiego. W 1990 r. opracowano koncepcję i przeprofilowano zbiory, nadając kolekcji nowe oblicze. Od początki lat 90. planowo realizowane przez Dział Sztuki założenia programowe (w wymiarze kolekcjonerskim i w praktyce wystawienniczej) są ukierunkowane przede wszystkim na polską sztukę współczesną. Dominującą tendencją podejmowanych po roku 1990 działań kolekcjonerskich początkowo stało się położenie akcentu na rejestrację dorobku artystycznego ostatniego dwudziestolecia XX wieku, a obecnie skupiono się również na sztuce wizualnej pierwszej dekady obecnego stulecia. Tradycja pokazywania polskiej sztuki współczesnej, zapoczątkowana w 1987 roku wystawą Forma i treść, kontynuowana jest do dzisiaj.

Anna Baumgart, Mur, z cyklu Hipoteza skradzionego obrazu - Galeria Sztuki Współczesnej (fot. T. Szemalikowski)

Zgodnie z założeniami programowymi Dział informuje o ilościowym i jakościowym rozwoju swojej kolekcji sztuki współczesnej w formie cyklicznie organizowanych wielomiesięcznych wystaw nowych nabytków (Pokaz 1, 1994; Pokaz 2, 1995; Pokaz 3, 2003; Pokaz 4, 2009), wysoko ocenianych pod względem ich zawartości i kompozycji.
Z upływem czasu Dział Sztuki stał się prężnym działem, wyróżniającym się liczbą i jakością organizowanych wystaw problemowych, publikacji naukowych i inicjatyw wydawniczych.

Opracował Marek Meschnik