Historia działu
ZANIM POWSTAŁA IDEA UTWORZENIA MUZEUM
- W 1884 roku założono w Bytomiu Towarzystwo Przyjaciół Nauki (Die Beuthener Philomathie-Gesellschaft von Freunden der Wissenschaft).
- Podstawę do utworzenia pierwszych stowarzyszeń przyrodniczych w Bytomiu dali przyrodnicy amatorzy, już od połowy XIX wieku. W 1902 roku powstał Związek Entomologów Górnego Śląska (Entomologischer Verein Oberschlesien), założony przez 10 entomologów. W początkowym okresie najbardziej aktywnymi badaczami byli: Hermann Grützner, E. R. Scholz, Hermann Paul Raebel, Hans Nowotny i Hubert Immanuel Kotzias. Wtedy też Paul Wolf i Hermann Paul Raebel zebrali materiały do interesującej pracy pt. „Wykaz motyli większych stwierdzonych w południowo-wschodniej części Górnego Śląska”.
- W 1904 roku powstał Związek Ornitologiczny Ornithologischer Verein, skupiający miłośników dziko żyjących i domowych ptaków.
- Kolejny stowarzyszeniem przyrodniczym był założony w 1907 r. Związek „Najas” - Verein für Aquarien-, Terrarien Kunde und für Naturdenkmalpflege. Warto tutaj nadmienić, że zainteresowania akwarystyką na tym terenie miały już miejsce w połowie XIX wieku, na co wskazuje artykuł E. A. Roßmeßlera w „Gartenlaube” w 1856 r. Stowarzyszenie „Najas” należało do grupy pierwszych związków akwarystycznych w Niemczech. W 1911 roku podobne stowarzyszenia założono w Gliwicach, Królewskiej Hucie i w Katowicach, a po 1918 roku w Szombierkach, Bobrku, Lipinach, Zabrzu, Biskupicach, Raciborzu i w Zabrzu.
- W 1921 roku większość wymienionych organizacji społecznych połączyła się w Związek Stowarzyszeń Przyrodniczych Górnego Śląska (Verband Naturwissenschaftliche Vereine Oberschlesiens), z siedzibą w Bytomiu.
ZRODZENIE SIĘ IDEI POWOŁANIA MUZEUM
- 14 marca 1910 roku powstaje Bytomskie Towarzystw Historyczno-Muzealne, którego głównym celem jest utworzenie muzeum w Bytomiu. Zdarzenie to było poprzedzone działalnością kolekcjonerską, głównie kupca Simona Machy i nauczyciela Hansa Bimlera. Gromadzili oni różne pamiątki bytomskie, dzieła sztuki użytkowej, ceramikę oraz dokumentację zagrożonych zabytków w postaci rysunku i fotografii. W tych działaniach inspirowała ich kronika bytomska Franza Gramera.
- Wśród założycieli stowarzyszenia, oprócz wymienionych już kolekcjonerów, znaleźli się także: mecenas Wilhelm Immerwahr, ksiądz Emanuel Buchwald i architekt Carl Brugger.
- Tymczasowa, magazynowo-ekspozycyjna, siedziba muzeum znajdowała się najpierw przy Klosterstraße (obecnie ul. Szymanowskiego), a następnie w szkole realnej (Oberrealschule) przy obecnym pl. Sikorskiego, gdzie na ten cel wygospodarowano dwie sale. W jednej zgromadzono wszystkie zebrane kolekcje i eksponaty, a w drugiej zbiór minerałów, będący pod opieką Górnośląskiego Stowarzyszenia Technicznych Urzędników Górniczych (Verein Bergtechnische Beamten Oberschlesiens).
- W 1930 roku Muzeum Górnośląskie (Oberschlesiesches Landesmuseum) zajęło budynki wybudowane w tym celu przy Moltkeplatz (obecnie plac Jana III Sobieskiego). Również tam znalazła się siedziba Działu Przyrody. Na początku Dział ten pozyskał bogate kolekcje - głównie ornitologicznymi - majora Eberharda Dreschera, ziemianina z Ligoty k. Otmuchowa na Górnym Śląsku.
- Pierwszym kustoszem w Dziale Przyrody został Hubert Emanuel Kotzias, a pracownikiem Eberhard Drescher. Natomiast w okresie II wojny światowej kustoszem w Dziale był dr Sergiusz Toll.
POPLEBISCYTOWY POLSKI ŚLĄSK
Na jesieni 1927 roku rozpoczęto tworzenie Oddziału Przyrodniczego Muzeum Śląskiego w Katowicach. Kierownictwo objęła dr Aniela Kozłowska z Uniwersytetu Jagiellońskiego. Z posady tej zrezygnowała w 1936 i od tego roku do 1939 kierownictwo Działu objął dr Wiktor Nechay de Felseis
Wstępne założenia programowe obejmowały prace z zakresu gromadzenia i opracowywania zbiorów botanicznych, zoologicznych, geologicznych i paleontologicznych z obszaru województwa śląskiego. Zakładano również prace wystawienniczo-dydaktyczne.
Początkowo zbiory gromadzono w Krakowie. W 1929 roku umieszczono je w pomieszczeniach znajdujących się w gmachu Śląskiego Urzędu Wojewódzkiego w Katowicach.
Początek tworzenia zbiorów zoologicznych ma miejsce w 1928 roku, kiedy to zakupiono zbiór ornitologiczny Gedroycia z Myślenic oraz zbiór chrząszczy okolic Warszawy Mączyńskiego.
W 1929 roku założono zielnik flory śląskiej oraz rozpoczęto akcję roztaczania opieki nad zabytkami przyrodniczymi.
W 1930 roku zbiory zawierały 30 okazów ssaków, ponad 1000 okazów ornitologicznych, około 25.000 owadów i około 200 szt. skał i minerałów.
W 1930 roku w Oddziale Przyrodniczym, kierowanym przez dr Anielę Kozłowską, zatrudnione były następujące osoby: dr Zbigniew Ryziewicz, inż. Andrzej Czudek i Zdzisław Stuglik.
W 1931 roku rozpoczęto prace nad gromadzeniem zbiorów geologicznych, głównie z karbonu śląskiego, jak i paleontologicznych - 250 kości dyluwialnych z 8 gatunków.
Śląski Urząd Wojewódzki przeznacza dla Oddziału Przyrodniczego pomieszczenia na III piętrze Śląskich Technicznych Zakładów Naukowych w Katowicach, które wykorzystano na magazyny, pracownie i cele wystawiennicze.
Najszybciej rozrastają się zbiory entomologiczne, przede wszystkim motyli, i to głównie dzięki kolekcjonerowi Zdzisławowi Stuglikowi, który w latach 1930-31 zebrał ponad 8.000 okazów z tej grupy owadów, należących do 580 gatunków.
W 1931 zatrudniono specjalistę od flory karbońskiej, dr. Wallischa, który zmarł w 1934, a na jego miejsce zatrudniono geologa, Tadeusza Bocheńskiego.
W 1937 rozpoczęto budowę gmachu Muzeum Śląskiego w Katowicach, a prace końcowe miały miejsce w 1939 i wtedy rozpoczęto przeprowadzkę niektórych zbiorów przyrodniczych do nowych pomieszczeń.
II WOJNA ŚWIATOWA
W czasie wojny zbiory zostają przetransportowane do Obrerschlesisches Landes Museum w Bytomiu. Jednocześnie w latach 1941-45 naziści dokonali rozbiórki gmachu Muzeum Śląskiego w Katowicach.
PO II WOJNIE ŚWIATOWEJ
W 1945 roku następuje rewindykacja i inwentaryzacja zbiorów zastanych przez Polaków Dziale Przyrody Oberschlesisches Landesmuseum. Inwentaryzacja wykazała obecność 54.320 obiektów. W tym czasie zatrudniono preparatora Edmunda Broczkowskiego i mgr. Mariana Bielewicza oraz włączono do Działu zbiory przyrodnicze z muzeum w Gliwicach, Chorzowie, Cieszynie i Pszczynie. W ten sposób z tzw. mienia opuszczonego w Dziale Przyrody znalazły się m. in. kolekcje Franza Kirscha i Hansa Nowotnego. Wolontariuszem w tym czasie w Dziale został entomolog - płk Witold Niesiołowski.
W 1952 pracę w Dziale rozpoczęła mgr Janina Potrzebowska-Dutka, a w 1953 mgr Henryk Dutka.
W latach 1950-58 zbiory były powiększane głównie poprzez pozyskanie w czasie prac terenowych pracowników Działu. Podobnie było w latach 1958-76, gdy zebrano i włączono do zbiorów 31.276 okazów, głównie owadów. Zakupiono także wiele cennych kolekcji tej grupy zwierząt, np. Hermanna Paula Raebla (ok. 11.000), Sergiusza von Tolla i Maksymiliana Żaka. Łącznie w tym okresie zakupiono 76.817 okazów.
Celem naukowego opracowania przekazano w 1952 roku w depozyt Wydziałowi Górniczemu (obecnie Wydział Górnictwa i Geologii) Politechniki Śląskiej w Gliwicach 9.860 okazów geologiczno-paleontologicznych.
W latach 1970-74 na pół etatu zatrudniono florystę dr. Andrzeja Sendka, który uporządkował i skatalogował zielnik - 12.300 arkuszy, obejmujących 3110 gatunków roślin naczyniowych.
W latach 1980-1983 jako botanik zatrudniona była mgr Krystyna Holeksa.
W następnych latach w Dziale zatrudnienie znalazły kolejno następujące osoby: dr Piotr Cempulik, Andrzej Imiołczyk, mgr Roland Dobosz i dr inż. Jacek Betleja. Pracują oni do tej pory, a ich biogramy są w załączeniu.
Kustosz mgr Marian Bielewicz, który był przede wszystkim entomologiem i kierował Działem od 1945 do 1981 roku. Kierownictwo po nim do 1990 przejął mgr Henryk Dutka. Następnie stanowisko kierownika nie było obsadzone, a Działem kierował dr Piotr Cempulik. Od 1993 roku funkcję kierownika Działu pełni mgr Roland Dobosz.
