Historia działu
Dział Etnografii Muzeum Górnośląskiego w Bytomiu wpisuje się w powstałe w latach dwudziestych XX wieku wielodziałowe Muzeum Śląskie w Katowicach, gdzie zainicjowano gromadzenie zbiorów etnograficznych, budując szeroki program zarówno badawczy jak i kolekcjonerski. W latach 1927- 1932 powstały zasadnicze kolekcje ludowego malarstwa i rzeźby w drewnie, wycinanek, ceramiki, strojów i towarzyszących im ozdób, haftów, tkanin. W następnych latach dostrzeżono także konieczność gromadzenia okazów stanowiących swoiste relikty przeszłości, związane z kulturą materialną ludności nie tylko śląskiej.
Taki program, którego autorem był ówczesny dyrektor dr Tadeusz Dobrowolski, wymagał podjęcia perspektywicznych działań, by stworzyć reprezentatywne kolekcje oraz zapewnić możliwość powstania, już w nowym gmachu, w pełni nowoczesnej wystawy etnograficznej. W 1939 roku zbiory liczyły około 6400 eksponatów. W latach trzydziestych XX wieku powstały pierwsze publikacje naukowe, zarówno na bazie zbiorów muzealnych, jak i badań terenowych i archiwalnych.
Obok Muzeum Śląskiego w Katowicach istniało w sąsiednim Bytomiu muzeum niemieckie, którego zalążkiem były prywatne kolekcje kupca Simona Machy i nauczyciela Kurta Bilera. Kolekcje te początkowo były zdeponowane w Bytomskim Towarzystwie Historyczno – Muzealnym (Beuthener Geschichts und Museumsverein), które przejęło również pamiątki cechowe i archiwalia przekazane przez bytomski magistrat, wśród których znalazły się pierwsze zabytki etnograficzne. Zasadniczy wzrost nastąpił, kiedy placówka uzyskała w 1927 roku statusu miejski, przyjmując nazwę Górnośląskie Muzeum Krajowe (Oberschlesiches Landesmuseum), oraz po otwarciu w 1932 roku nowego gmachu.
Wśród zgromadzonych eksponatów etnograficznych wyróżniały się malowane, ludowe meble zgromadzone miedzy innymi dzięki wysiłkom Eberharda Dreschera, wybitnego przyrodnika. Do niezwykle cennych kolekcji należały matryce do drukowania wzorów na tkaninach, drewniane formy piernikarskie, ludowe stroje rozbarskie, stroje z okolic Głubczyc, Prudnika, Nysy. Badacze niemieccy szczególnie pieczołowicie dokumentowali kulturę ludową rolniczej, bytomskiej dzielnicy Rozbark oraz grupę osadników niemieckich miejscowości Schonwald (Szynwałd).
Zbiory zostały w końcu lat trzydziestych zaprezentowane na stałej wystawie obrazującej „krąg zainteresowań i warunki życia ludności wiejskiej”. I tu wojna odcisnęła swoje piętno, w styczniu 1945 roku muzeum bytomskie przestało istnieć.
W nowej, powojennej sytuacji śląskie muzealnictwo znalazło się w nader trudnym położeniu. Zbiory w znacznym stopniu uległy rozproszeniu, a nawet zniszczeniu. Lata 1945 – 1950 to okres intensywnych działań rewindykacyjnych, poszukiwania i porządkowania zbiorów (udało się odzyskać prawie trzy tysiące eksponatów etnograficznych po przedwojennym muzeum katowickim oraz prawie tysiąc obiektów po niemieckiej placówce), szacowania strat, wreszcie podjęcie realizacji pierwszych ekspozycji muzealnych. W tym też czasie powołano Muzeum Śląskie z siedzibą w Bytomiu, uzyskujące prawo do restytucji przedwojennej katowickiej placówki, tym samym stając się jej spadkobiercą. Reaktywowania Działu Etnografii podjął się etnograf dr Longin Malicki.
Terenowe badania etnograficzne podjęto już w 1946 roku, między innymi poprzez uczestniczenie w programach badawczych prowadzonych na przykład przez Instytut Kultury Materialnej Polskiej Akademii Nauk w Krakowie, Śląski Instytut Naukowy w Katowicach. Szczególne znaczenie miały terenowe praktyki wakacyjne studentów, którzy w latach sześćdziesiątych XX wieku prowadzili badania monograficzne w wielu miejscowościach Górnego Śląska. W ich wyniku pozyskano cenny materiał źródłowy liczący kilka tysięcy kart.
Zbiory muzealne są prezentowane w postaci ekspozycji stałych i czasowych, wśród których najważniejsze to:
- 1947 r. – 1952 wystawa prezentująca stan kultury ludowej na Śląsku poprzez pokaz tego co ocalało po wojnie, poszerzona w 1949 r. o dział sztuki ludowej, autorem był dr L. Malicki
- 1960 r.- 1977 wystawa „Kultura ludu śląskiego XVIII – XX wieku”, autorem był prof. M. Gładysz przy współpracy doc. J. Ligęzy, mgr B. Bazielich, mgr E. Jaworskiego
- 1989 r. – i nadal wystawa „Z życia ludu śląskiego XIX – XX wieku”, autorkami były mgr I. Białas, mgr K. Kaczko, mgr M. Lipa – Kuczyńska.
W latach pięćdziesiątych, jak i następnych, w ramach tak zwanej opieki nad sztuką ludową, której patronowało Ministerstwo Kultury i Sztuki oraz Wydział Kultury i Sztuki Urzędu Wojewódzkiego w Katowicach zorganizowano wiele konkursów dotyczących stanu ludowej wytwórczości na Górnym Śląsku. W ten sposób pozyskiwano zabytki etnograficzne, a także dokonano rejestracji twórców, sporządzono dokumentację terenową istniejących ośrodków sztuki ludowej.
Wśród zorganizowanych w tym czasie konkursów i wystaw wymienić można: „Tradycyjna i współczesna twórczość ludowa województwa katowickiego”, „Pisanki województwa katowickiego”, „Życie dawne i współczesne mojej rodzinnej miejscowości – pamiętnik malarski”, „Zwyczaje ludowe na Śląsku”, „Nasze czasy – wystawa rzeźby i płaskorzeźby”, „Powstania śląskie w plastyce nieprofesjonalnej”, „Współczesna sztuka ludowa”, „Drogi do zwycięstwa”, „Rodzina śląska w dawnej fotografii”.
WSPÓŁPRACA Z ZAGRANICĄ
- - pierwszą poza krajem ekspozycją Muzeum Górnośląskiego była prezentacja w 1966 roku naiwnego malarstwa Marii Lenczewskiej w Ośrodku Informacji i Kultury Polskiej w Pradze.
- - w kolejnych latach Dział prezentował ekspozycje między innymi w Muzeum Ludowym w Zrenjaninie w ówczesnej Jugosławii, Muzeum Etnograficznym Macedonii, Muzeum Etnograficznym w Zagrzebiu, Słoweńskim Muzeum Etnograficznym w Lublanie.
- - w 1973 roku Muzeum gościło pierwszą ekspozycję „zza żelaznej kurtyny” z Oslo „Norwegia w strojach ludowych”, na którą składały się stroje z różnych regionów pokazane na laleczkach Ronnaug Petterssen z Oslo, podziwianych za misternie zrobione rekonstrukcje.
- - lata 70. i 80. XX wieku to okres współpracy z Muzeum Śląskim w Opawie, Muzeum Krajowym w Ołomuńcu, z Ośrodkami Informacji i Kultury Polskiej w Pradze, Bratysławie, Berlinie, Lipsku;
- - w ramach współpracy Województwa Śląskiego z Województwem Suczawskim w Rumunii w 2007 roku pokazano w Bytomiu wystawę fotograficzną „Kamienne świadectwa wiary chrześcijańskiej na Bukowinie” przygotowanej przez kompleks Muzealny Bukowina z Suczawy;
- - w 2010 roku na zamówienie Biura Promocji Miasta Bytomia wystawa „Śląskie stroje i tkaniny XIX-XX w” eksponowana w Alany (Turcja).
