Dział Etnografii
Dział Etnografii posiada największą na Śląsku kolekcję etnograficzną, na którą składają się zarówno eksponaty jak i archiwalne fotografie dokumentujące obraz kultury ludowej: chłopskiej i robotniczej Górnego Śląska XIX i XX wieku.
Jej początków należy szukać przede wszystkim w przedwojennych zbiorach powołanego w 1927 roku Muzeum Śląskiego w Katowicach, z którego kolekcji etnograficznej po wojnie ocalało około 3000 eksponatów.
W 1945 roku nowo powołane muzeum bytomskie przejęło po niemieckim Landesmuseum 401 okazów etnograficznych, i wraz z katowickimi zbiorami zaczęto tworzyć jednolitą całość, opracowując program badawczy i kolekcjonerski. Objęto nim cały Górny Śląsk w jego historycznych granicach ukształtowanych przez uwarunkowania polityczne, społeczne i gospodarcze, sięgając takźe do rejestrowania inwentarza kulturowego pogranicza (np. małopolskiego), jak i ludności przybyłej po 1945 roku na ten teren ze wschodnich ziem II Rzeczypospolitej.
Wśród 20 000 muzealiów etnograficznych zgromadzonych w Muzeum Górnośląskim wyróżnia się kolekcja strojów ludowych wszystkich subregionów Górnego Śląska, a takźe tkanin, haftów, koronek wraz z cennym i unikatowym zbiorem srebrnych ozdób kobiecego stroju cieszyńskiego.
Na szczególną uwagę zasługuje również XIX-wieczna drewniana rzeźba sakralna, ze śląskimi wyobrażeniami Chrystusa Frasobliwego oraz malarstwo na płótnie, szkle, desce i papierze z ludowymi wyobrażeniami ikonograficznymi.
Odrębną część kolekcji etnograficznych stanowi plastyka obrzędowa, która poprzez takie rekwizyty jak np. szopki, gwiazdy, maski, stroje kolędnicze, kroszonki, wieńce dożynkowe dokumentuje miejscowe obrzędy i zwyczaje. Tworząc zręby kolekcji etnograficznej wiele uwagi poświęcono gromadzeniu zabytków związanych z podstawowymi zajęciami ludności, a więc rolnictwu, hodowli, górnictwu itp., istniejącym tu rzemiosłom jak np. kowalstwu, plecionkarstwu, bednarstwu szewstwu, kołodziejstwu, rymarstwu. Położenie szczególnego nacisku w latach pięćdziesiątych i sześćdziesiątych XX wieku na kolekcjonowanie zabytków kultury materialnej pozwoliło ocalić unikatowe wyroby i narzędzia rzemieślnicze, odtworzyć zanikające zawody np. garncarstwo (zakup warsztatu z Siewierza).
Obraz śląskiej kultury ludowej uzyskano także poprzez gromadzenie wyposażenia tradycyjnych wnętrz mieszkalnych Ślązaków, a więc mebli, drobnych sprzętów, wyrobów ceramicznych, metalowych, tkanin.
Odzwierciedleniem zasobów etnograficznych muzeum jest stała wystawa pt.: Z życia ludu śląskiego w XIX i XX wieku, zajmująca 800 metrów kwadratowych powierzchni wystawienniczej. Zgodnie z zamysłem realizatorów, życie społeczności śląskiej zostało zaprezentowane poprzez wydarzenia rodzinne (wesele, narodziny, śmierć) połączone z wydarzeniami kalendarza dorocznych zwyczajów i prac gospodarskich. Starano się tym samym wskazać na istotne treści kulturowe tkwiące w tej ziemi. Wystawie towarzyszy przewodnik szeroko omawiający i wyjaśniający to, co prezentuje ekspozycja.
Na etnograficzne zasoby archiwalne składają się materiały z badań terenowych, ponad 12.000 negatywów fotograficznych, kartoteka twórców ludowych, nagrania magnetofonowe.
